Arılar balı çiçek nektarından yapar. İşçi arılar nektarı özel bir bal midesine çeker; burada enzimler nektardaki şekerleri değiştirmeye başlar. Kovanda başka arılar nektarı birbirine aktarır, mumdan gözlere yerleştirir ve suyun büyük kısmı buharlaşana kadar kanatlarıyla havalandırır. Sonra her gözü mumdan bir kapakla mühürler.
Bal arıları, çiçeklerin yerini birbirlerine dans ederek anlatır.
Bal nereden gelir?
Her şey nektarla başlar. Nektar, çiçeklerin ziyaretçi çekmek için ürettiği şekerli bir sıvıdır. Toplayıcı arı, yani daha yaşlı bir işçi arı, bir çiçeğe konar ve nektarı pipet gibi çalışan uzun diliyle emer. Nektarı normal midesine göndermez; onu bal midesine, yani yalnızca nektar taşımaya yarayan esnek bir kesesine doldurur.
Tek bir uçuşta eve dönmeden önce onlarca çiçeği ziyaret edebilir. Kolonideki bütün toplayıcı arılar dişidir; erkek arılar ise hiç yiyecek toplamaz.
Arılar nektarı nasıl bala dönüştürür?
Taze nektar çoğunlukla sudan oluşur ve içinde sakaroz adı verilen bir şeker çözünmüştür. Bal ise çok daha koyu ve tatlıdır. Farkı iki şey yaratır: enzimler ve buharlaşma.
İş, eve dönüş uçuşunda başlar. Arının bezlerinden gelen enzimler, özellikle de invertaz adlı enzim, nektara karışır ve sakarozu iki basit şekere, glikoz ve fruktoza ayırır. Başka bir enzim de glikozun bir kısmını yavaş yavaş bir aside ve çok küçük miktarda hidrojen peroksite dönüştürür; bu da daha sonra balın korunmasına yardım eder.
Kovanda toplayıcı arı, yükünü ağızdan ağıza genç kovan arılarına aktarır. Onlar nektarı işlemeye devam eder, daha fazla enzim ekler ve sonra altıgen mum gözlerin içine ince katmanlar hâlinde yayar. Mumu da işçi arılar kendileri üretir: Karınlarının alt tarafındaki bezlerden küçük mum pulları çıkar.
Sıra kurutmaya gelir. Arılar peteğin üzerinde durup kanatlarını çırpar ve gözlerin üzerinde ılık hava dolaştırır; böylece su buharlaşır. Baldaki su oranı yaklaşık yüzde 17-18'e indiğinde bal hazırdır. Arılar her gözü ince bir mum kapakla kapatır ve balı kış gibi kıt zamanlar için saklar; koloni o dönemde depoladığı yiyecekle yaşar.
Arılar balı, çiçeklerden topladıkları tatlı nektardan yapar.
Bal yapmak için kaç çiçek gerekir?
Çok fazla. Sıkça alıntılanan bir tahmine göre yarım kilo bal için yaklaşık iki milyon çiçeğin nektarı gerekir. Her işçi arı kısa yaz ömrü boyunca yalnızca minicik bir miktar bal üretir; bu miktar genellikle bir çay kaşığının yaklaşık on ikide biri olarak verilir. Bal, on binlerce arının ortak emeğidir.
Arılar en iyi çiçekleri bulmak için birbirine yol tarif eder. Güzel bir çiçek kümesi bulan toplayıcı arı, petek üzerinde sallanma dansını yapar: Bedenini sallayarak düz bir çizgide ilerler. Bu koşunun açısı, çiçeklerin Güneş'e göre yönünü; sallanmanın süresi ise ne kadar uzakta olduklarını anlatır. Avusturyalı bilim insanı Karl von Frisch bu dansın şifresini çözdü ve hayvan davranışı üzerine çalışmalarıyla 1973'te Nobel Ödülü'nü paylaştı. Bir koloninin nasıl örgütlendiğini Britannica'nın bal arısı maddesinde okuyabilirsin.
Bal bozulur mu?
İyi saklanan bal şaşırtıcı derecede uzun süre dayanır. Çok az su içerir, asitlidir ve biraz da o hidrojen peroksiti taşır; bu yüzden mikropların çoğu içinde üreyemez. Smithsonian Magazine'in anlattığına göre arkeologlar, Eski Mısır mezarlarında binlerce yıllık olduğu hâlde bozulmamış bal kapları bulmuş. Bal zamanla kristalleşip şekerlenebilir, ama bu yalnızca şekerin kristal oluşturmasıdır, bozulma değildir.
Arılar baldan başka neden önemli?
Arılar nektar toplarken polen tüylü bedenlerine yapışır ve çiçekten çiçeğe taşınır. Tozlaşma denen bu süreç, bitkilerin tohum ve meyve oluşturmasına yardım eder. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'ne (FAO) göre dünyanın en verimli tarım bitkilerinin yaklaşık dörtte üçü, en azından kısmen tozlayıcılara bağlıdır.
Genç ayçiçekleri her gün gökyüzündeki Güneş'i takip etmek için döner.
Ayçiçeği, arılar için kusursuz bir lokantadır. Tek ve büyük bir çiçek gibi görünen şey, aslında yüzlerce, hatta binlerce minik çiçekten oluşan bir tablaydır; koyu renkli ortadaki çiçekler nektar ve polen doludur. Ayçiçeği balı parlak altın sarısıdır ve genellikle çabuk kristalleşir.
Bal hakkında kısa bilgiler
- Arılar nektarı, kendi yiyeceklerini sindirdikleri mideden ayrı olan bal midesinde taşır.
- İnvertaz enzimi, nektardaki şekeri glikoz ve fruktoza ayırır.
- Hazır balın yalnızca yüzde 17-18 kadarı sudur.
- Arılar peteklerini kendi bedenlerinin ürettiği mumdan yapar.
- Balın rengi ve tadı, arıların hangi çiçekleri ziyaret ettiğine bağlıdır.
Spinbo'da arı Böcekler çarkında vızıldar, bal Yiyecek ve İçecek çarkında durur, ayçiçeği de Doğa ve Bitkiler çarkında büyür. Çarkı çevir; her birinin adını ve onunla ilgili net bir cümleyi önce kendi dilinde, sonra seçtiğin ikinci bir dilde duyarsın.
Bir dahaki sefere çayına bal karıştırırken hatırla: O kaşıktaki bal, binlerce minik kanadın emeği.
