☄️

Dinozorlar neden yok oldu? Asteroit ve geride bıraktığı ipuçları

Dinozorlar neden yok oldu? 66 milyon yıl önce Meksika'ya dev bir asteroit çarptı. Kanıtları, yanardağların rolünü ve kuşların neden dinozor olduğunu öğren.

Bilim insanlarının çoğu, dinozorların sonunu dev bir asteroidin getirdiği konusunda hemfikir. Yaklaşık 66 milyon yıl önce, genişliği aşağı yukarı 10 ila 15 kilometre olan bir uzay kayası, bugün Meksika'daki Yucatán Yarımadası'nın bulunduğu yere çarptı. Toz ve is gökyüzünü kararttı, gezegen soğudu ve besin zincirleri çöktü. Hindistan'daki dev yanardağ patlamaları da durumu daha da kötüleştirmiş olabilir.

☄️
DinozorlarMeteor

66 milyon yıl önce dev bir uzay kayası Dünya'ya çarptı ve dinozorlar çağı sona erdi.

Küçük bir sözcük notu: Çarpan kaya bir asteroitti. Meteor, bir uzay kayasının havada düşerken bıraktığı ışık izidir; yere ulaşmayı başaran parçaya ise göktaşı, yani meteorit denir.

Asteroit çarptığında ne oldu?

Asteroit muazzam bir hızla çarptı ve Londra'daki Doğa Tarihi Müzesi'nin uzmanlarının anlattığına göre neredeyse tamamen buharlaştı. Geride Chicxulub kraterini (okunuşu aşağı yukarı “Çik-şu-lub”) bıraktı. 150 kilometreden daha geniş olan krater, bugün büyük ölçüde deniz tabanının ve Yucatán topraklarının altına gömülü.

Çarpma noktasının yakınında yıkım anında oldu: bir şok dalgası, bir sıcak dalgası, depremler ve dev tsunamiler. Ama en ölümcül etkiler bütün gezegene ulaştı. Kaya tozu, kükürt damlacıkları ve orman yangınlarından çıkan is atmosfere yayılıp güneş ışığını zayıflattı. Sıcaklıklar düştü, bitkiler büyümekte zorlandı. Bu “çarpma kışının” ne kadar sürdüğü bilim insanları arasında hâlâ tartışılıyor.

Ardından bir zincirleme tepki geldi. Daha az bitki, aç otçullar demekti; daha az otçul da aç etçiller. Okyanuslarda minicik planktonlar da öldü ve kayıplar besin zincirinin yukarısına doğru yayıldı.

Bunu bir asteroidin yaptığını nereden biliyoruz?

İlk büyük ipucu ince bir kil tabakasıydı. 1980'de fizikçi Luis Alvarez ve jeolog oğlu Walter, İtalya'da inceledikleri, dinozor çağının en son anına ait kilin alışılmadık derecede yüksek miktarda iridyum içerdiğini açıkladı. Bu metal yer kabuğunda nadirdir ama asteroitlerde çok daha yaygındır. Aynı iridyumca zengin tabaka dünyanın dört bir yanında da ortaya çıktı.

Fikirleri başta çok tartışıldı. Sonra jeologlar, petrol araması sırasında fark edilmiş dev bir gömülü krateri tam doğru zamanla ilişkilendirdi. Bugün kraterin yaşı yok oluş tabakasının yaşıyla örtüşüyor ve asteroit kuramı en yaygın kabul gören açıklama. Konunun kısa bir özetini Britannica'da bulabilirsin.

Dinozorların yok olmasında yanardağların da payı var mı?

Olabilir. Aşağı yukarı aynı dönemde, bugünkü Hindistan'da çok büyük patlamalar çok uzun süre lav döktü ve Dekkan Trapları denen dev kaya basamaklarını oluşturdu. “Trap” sözcüğü, İsveççede merdiven anlamına gelen sözcükten gelir.

🌋
DinozorlarYanardağ

Lav erimiş kayadır ve sıcaklığı 1000 santigrat dereceyi geçebilir.

Bu patlamalar iklimi değiştiren gazlar saldı. Bazı bilim insanları, asteroit gelmeden önce yaşamın zaten zor durumda olduğunu düşünüyor; bazıları ise hasarın neredeyse tamamını asteroidin verdiğini savunuyor. Tartışma sürüyor, ama çoğu kişi son ve belirleyici darbeyi asteroidin vurduğu konusunda hemfikir.

Bütün dinozorlar yok oldu mu?

Hayır, hikâyenin en güzel sürprizi de bu. Dünya'daki bütün türlerin yaklaşık dörtte üçü ortadan kalktı; kuş olmayan bütün dinozorlar, uçan pterozorlar, büyük deniz sürüngenleri ve kıvrık kabuklu ammonitler de bunlara dahildi. Ama bir dinozor grubu hayatta kalmayı başardı: bugünkü kuşların ataları. Yani pencerenin önündeki serçe, bilimsel olarak bakarsak, yaşayan bir dinozor.

En büyük şans küçük hayvanlardaydı. Doğa Tarihi Müzesi'ne göre yaklaşık 25 kilogramdan ağır hiçbir kara hayvanı hayatta kalamadı. Küçük memeliler, timsahlar, kaplumbağalar, kurbağalar ve kertenkeleler bu dönemi atlattı; milyonlarca yıl içinde de memeliler, dinozorların boşalttığı yerlere yayıldı.

Asteroit çarptığında T. rex hâlâ yaşıyor muydu?

Evet. Tyrannosaurus rex, yaklaşık 68 ila 66 milyon yıl önce Kuzey Amerika'nın batısında yaşadı. Yani kuş olmayan son dinozorlardan biriydi ve dünyasını Triceratops ile paylaşıyordu. Zaman çizelgesi için bir sürpriz: T. rex, zaman olarak bize, Stegosaurus'a olduğundan daha yakın yaşadı. Stegosaurus, T. rex ortaya çıkmadan on milyonlarca yıl önce yok olmuştu.

🦖
DinozorlarTiranozor

Tiranozorun dişleri neredeyse muz büyüklüğündeydi.

Dinozorların yok oluşu hakkında kısa bilgiler

  • Yaklaşık 66 milyon yıl önce, Kretase Dönemi'nin sonunda yaşandı.
  • Asteroidin genişliği aşağı yukarı 10 ila 15 kilometreydi.
  • Chicxulub kraterinin çapı 150 kilometreden fazla.
  • Dünya'daki bütün türlerin yaklaşık dörtte üçü yok oldu.
  • Kuşlar, hayatta kalan dinozorlardır.
Mini quizBir asteroidi ilk işaret eden ipucu hangisiydi?

Spinbo'da meteor, yanardağ ve tiranozor, Dinozorlar çarkını bir sauropod, bir fosil ve bir dinozor yumurtasıyla paylaşır. Çarkı çevir; her birinin adını ve onunla ilgili net bir cümleyi önce kendi dilinde, sonra seçtiğin ikinci bir dilde duyarsın.

Spinbo’da çevir

Bu kart çarkta seni bekliyor. Çevir, 9 dilde dinle ve yıldız topla.

Bir dahaki sefere önünden bir güvercin kurumla geçerse ona selam ver: Ailesi, yaşamın tarihindeki en kötü günlerden birini atlattı.

SpinboÜcretsiz indirUygulamayı indir