Hayır. Hayal ettiğimiz gibi, tek ve burgulu bir boynuzu olan beyaz atlar hiç var olmadı; böyle bir hayvanın fosili de hiç bulunmadı. Ama efsanenin gerçek kökleri var: Hindistan'daki tek boynuzlu bir hayvanı anlatan eski bir Yunan kaydı, “tek boynuzlu at boynuzu” diye satılan narval dişleri ve Buz Çağı'nda yaşamış, tek boynuzlu gerçek bir dev gergedan.
Tek boynuzlu at yalnızca efsanelerde yaşasa da İskoçya'nın ulusal hayvanıdır.
Tek boynuzlu at efsanesi nereden geliyor?
Bilinen en eski yazılı tarif, Pers sarayında hekimlik yapmış ve MÖ 400 dolaylarında ülkesine dönmüş Yunan hekim Ktesias'a ait. Ktesias, Hindistan'da yaşayan, at kadar büyük, beyaz gövdeli ve alnında bir buçuk arşın, yani yaklaşık 70 cm uzunluğunda tek bir boynuz taşıyan yabani “eşeklerden” söz etti. Ona göre bu boynuzdan içen kişi zehirden korunuyordu.
Ktesias Hindistan'a hiç gitmedi ve birçok tarihçiye göre onun yaratığı Hint gergedanının, bir tür antilobun ve epey bol hayal gücünün karışımıydı. Kutsal Kitap'ın bazı eski çevirileri, İbranicede re'em denen bir hayvan için bile “tek boynuzlu at” anlamına gelen kelimeyi kullandı. Bugün uzmanların çoğu bu hayvanın, nesli çoktan tükenmiş dev bir yaban sığırı olan yaban öküzü (aurochs) olduğunu düşünüyor.
“Tek boynuzlu at boynuzları” gerçek miydi?
Orta Çağ Avrupası'nda bir “tek boynuzlu at boynuzu”, bir hükümdarın sahip olabileceği en değerli şeylerden biriydi. Zehri fark edebildiğine ya da etkisiz hâle getirdiğine inanılıyordu.
Bunlar gerçek nesnelerdi, ama tek boynuzlu atlardan gelmiyordu. Çoğu, uzun ve sarmal bir dişe sahip Arktik balinaları olan narvallerden (deniz gergedanlarından) geliyordu. Bu “boynuz” aslında üst çenenin önünden ileri doğru uzayan bir diştir, çoğunlukla erkeklerde görülür ve ABD'nin NOAA kurumuna göre yaklaşık 3 metreye kadar uzayabilir.
1638'de Danimarkalı bilgin Ole Worm, “tek boynuzlu at boynuzlarının” aslında narval dişleri olduğunu gösterdi. Yine de değerlerini korudular: 1600'lerde yapılan ve bugün hâlâ Kopenhag'daki Rosenborg Şatosu'nda duran Danimarka krallarının tahtı, büyük ölçüde narval dişinden yapılmıştır.
Sibirya'nın tek boynuzlu atı gerçek miydi?
Evet, ama at değildi. “Sibirya'nın tek boynuzlu atı” lakaplı Elasmotherium sibiricum, Ukrayna'dan Sibirya'ya uzanan çayırlarda otlayan dev bir gergedandı. Ağırlığı 3,5 tona kadar çıkıyordu.
Boynuzu hiç bulunamadı, çünkü boynuz keratinden oluşur ve nadiren fosilleşir. Ama alnındaki kocaman kemik çıkıntı, büyük bir boynuz taşıdığını düşündürüyor.
Bilim insanları uzun süre bu gergedanın 100.000 yıldan daha uzun zaman önce yok olduğunu sanıyordu. Sonra 2018'de, aralarında Londra'daki Natural History Museum uzmanlarının da bulunduğu bir ekip fosilleri yeniden tarihlendirdi ve hayvanın en az yaklaşık 39.000 yıl öncesine kadar yaşadığını buldu. Yani Neandertallerle ve ilk modern insanlarla aynı toprakları paylaşmıştı.
Efsaneye ilham verdiğine dair bir kanıt yok, ama bilimin bulduğu, gerçek bir tek boynuzlu ata en yakın şey bu.
Tek boynuzlu at neden İskoçya'nın ulusal hayvanı?
Tek boynuzlu at, 500 yılı aşkın süredir İskoç krallarının simgesi. 1480'lerde Kral III. James, adı doğrudan “unicorn” (tek boynuzlu at) olan altın bir sikke bile bastırdı. İskoçya Kralı VI. James 1603'te İngiltere'nin de kralı olunca, İskoç tek boynuzlu atı kraliyet armasında İngiliz aslanının yanına geçti; ikisi bugün de Birleşik Krallık kraliyet armasında karşı karşıya durur.
Birkaç kraliyet tek boynuzlu at bilgisi:
- İskoç armacılığında tek boynuzlu at çoğunlukla boynunda bir taç ve zincirle gösterilir; yaygın bir açıklamaya göre onu ancak bir İskoç kralı evcilleştirebilecek kadar güçlüydü.
- İskoçya, kraliyet armasının kendine özgü bir versiyonunu kullanır; bu versiyonda tek boynuzlu at, onur yeri olan sol tarafta durur.
- VI. James ile birlikte tek boynuzlu at, kraliyet armasında Tudor hükümdarlarının kullandığı kırmızı ejderhanın yerini aldı.
Peki ya ejderhalar ve anka kuşu?
Çin efsanelerinde ejderhalar yağmur getirir ve iyi şansın simgesidir.
Ejderhalar dünyanın dört bir yanındaki hikâyelerde karşımıza çıkar: Çin'in yağmur ve şans getiren ejderhalarından Avrupa masallarının ateş püskürten canavarlarına kadar. Bazı tarihçiler, topraktan çıkan dev fosil kemiklerin bu efsanelere ilham verdiğini düşünüyor. Çin'de fosil kemikler ve dişler uzun süre geleneksel tıpta kullanılmak üzere “ejderha kemiği” adıyla satıldı. Bugün ise bir bakıma gerçek bir ejderha var: Endonezya'da yaşayan, dünyanın en büyük kertenkelesi Komodo ejderi.
Yunan mitinde anka kuşu alevler içinde yanar ve küllerinden yeniden doğar.
Alevler içinde yanıp küllerinden yeniden doğan kuş, yani anka kuşu, kökenini eski Mısır'dan alıyor olabilir. Birçok tarihçi onu, güneş ve yeniden doğuşla ilişkilendirilen ve çoğunlukla bir balıkçıl olarak resmedilen kutsal Bennu kuşuyla bağdaştırır.
Spinbo'da tek boynuzlu at, Mitler ve Efsaneler çarkını ejderha, anka kuşu, deniz kızı, lambanın cini ve bir trolle paylaşır. Bu çark, Büyük Sahne dünyasındadır. Çarkı çevir; her biri adıyla ve net bir cümleyle önce kendi dilinde, sonra seçtiğin ikinci bir dilde karşına çıkar.
Gerçek olsun ya da olmasın, tek boynuzlu at, dünyada hiç yürümemiş bir hayvan için müthiş bir kariyer yaptı.
