Uçaklar uçar, çünkü kanatları havayı aşağı iter, hava da kanatları yukarı iter. Kanat, üzerinden geçen havayı aşağı yönlendirecek ve üstünde altına göre daha düşük basınç bırakacak şekilde biçimlendirilmiş ve eğilmiştir. Bu yukarı doğru itişe kaldırma kuvveti denir. Motorlar ise itki sağlar ve uçağı kanatların işini yapabileceği kadar hızlı tutar.
Wright kardeşlerin 1903'teki ilk uçak uçuşu sadece 12 saniye sürdü.
Uçuşun dört kuvveti nedir?
NASA'nın anlattığı gibi, havadaki her uçak dört kuvveti dengeler:
- Kaldırma kuvveti: uçağı havada tutar ve çoğunlukla kanatlardan gelir.
- Ağırlık: yer çekiminin uçağı Dünya'nın merkezine doğru çekmesidir.
- İtki: motorların sağladığı ileri doğru itiştir.
- Sürükleme: havanın uçağı geri tutan direncidir.
Kaldırma kuvveti ağırlığı, itki de sürüklemeyi dengelediğinde uçak sabit hız ve yükseklikte ilerler. Tırmanmak, alçalmak, hızlanmak ya da yavaşlamak için pilot bu dengeyi değiştirir.
Şaşırtıcı ama uçağı havada tutan motorlar değildir; onların görevi sürüklemeyi yenmektir. Kaldırma işini kanatlar yapar. Bu yüzden hiç motoru olmayan planörler, yükselen havayı kullanarak saatlerce havada kalabilir.
Kanatlar kaldırma kuvvetini nasıl üretir?
Bir yolcu uçağının kanadına yandan bakarsan, önü yuvarlak, arkası ince, kavisli bir şekil görürsün; buna kanat profili denir. Kanat ayrıca havayla hafifçe yukarı eğik bir açıyla karşılaşır; bu açıya hücum açısı denir.
Uçak hızla ilerlerken kanat, gelen havayı aşağı doğru yönlendirir. Newton'un üçüncü yasasına göre kanat havayı aşağı iterse, hava da kanadı yukarı iter. Aynı anda hava, kavisli üst yüzeyin üzerinden daha hızlı akar ve orada basınç, alt yüzeydeki basıncın altına düşer. Bunlar birbirine rakip iki açıklama değil, aynı hava akışını anlatmanın iki yoludur.
Kanadı daha çok eğersen daha fazla kaldırma kuvveti elde edersin, ama yalnızca bir noktaya kadar. Fazla eğersen hava üst yüzeyi düzgünce takip edemez: Kanat perdövites olur, yani tutunmayı kaybeder ve kaldırma kuvvetinin büyük kısmını yitirir.
“Eşit geçiş süresi” teorisi doğru mu?
Hayır, bu bir efsane. Belki sana kanadın üstünden geçen havanın daha uzun yol aldığı, bu yüzden arka kenarda alttan gelen havayla aynı anda buluşmak için daha hızlı gitmesi gerektiği öğretildi. Oysa iki akımın yeniden buluşmasını zorunlu kılan hiçbir kural yok; rüzgâr tünellerinde üstten gelen hava genellikle daha önce varır. NASA'nın kaldırma kuvveti rehberi de pek çok popüler açıklamanın yanıltıcı olduğu konusunda uyarıyor. Küçük bir ipucu: Düz kanatlı kâğıt uçaklar da uçar, akrobasi uçakları da baş aşağı uçabilir.
Flaplar ve slatlar ne işe yarar?
Kalkış ve inişte uçak çok daha yavaş gider, bu yüzden kanatlarının ek yardıma ihtiyacı vardır. Flaplar kanadın arka kenarından geriye ve aşağıya doğru açılır, slatlar ise ön kenardan uzanır. Birlikte kanadı daha büyük ve daha kavisli hâle getirir; böylece daha fazla sürükleme pahasına düşük hızda daha fazla kaldırma kuvveti üretilir. Pencere kenarında oturuyorsan kanadın şekil değiştirdiğini görebilirsin.
Uçaklar neden bu kadar yüksekte uçar?
Yolcu uçakları genellikle 10 ila 12 kilometre yükseklikte seyreder. Oradaki hava çok daha seyrektir; bu yüzden sürükleme azalır ve uçak aynı mesafe için daha az yakıt yakar. Yüksekte uçmak, uçağı hava olaylarının çoğunun üzerinde de tutar. Ama hava fazla seyrek de olmamalı, çünkü kanatların kaldırma kuvveti üretmek için havaya, motorların da yakıt yakmak için oksijene ihtiyacı vardır.
İlk uçak ne zaman uçtu?
17 Aralık 1903'te, Kuzey Carolina'daki Kitty Hawk yakınlarında Orville Wright, Wright Flyer'ı 12 saniye boyunca uçurdu ve yaklaşık 36 metre yol aldı. Bu, motorlu bir uçağın ilk başarılı uçuşuydu. Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'ne göre aynı gün daha sonra Wilbur 59 saniye uçtu ve yaklaşık 260 metre katetti. Kardeşlerin asıl başarısı kontroldü: Bir uçağın havada nasıl yönlendirilip dengede tutulacağını çözdüler ve kanat şekillerini kendi yaptıkları bir rüzgâr tünelinde denediler.
Bugünün jetleri de havalanmak için hâlâ çok daha eski bir icada güvenir: Uçak, kanatları onu kaldıracak kadar hızlanana dek pistte tekerlekleri üzerinde koşar.
Tekerlek yaklaşık 5.500 yıl önce icat edildi ve onu ilk kullananlar çömlekçilerdi.
Helikopter nasıl uçar?
Helikopter aynı fiziği kullanır, ama kanatları döner. Her rotor palası uzun ve ince bir kanattır; rotor döndükçe palalar, helikopter ileri gitmese bile kaldırma kuvveti üretir. Pilot dönen rotoru eğerek ileri, yana ya da geri uçabilir veya havada asılı kalabilir. Küçük kuyruk rotoru da helikopterin gövdesinin ters yöne dönmesini engeller.
Helikopter dümdüz yükselebilir, havada asılı kalabilir ve hatta geriye doğru uçabilir.
Spinbo'da uçak, Taşıtlar çarkında helikopter, roket, tren ve gemiyle birlikte döner; tekerlek ise bir icat olarak İcatlar çarkında bekler. Uçak çıktığında adını ve onunla ilgili net bir cümleyi önce kendi dilinde, sonra seçtiğin ikinci bir dilde duyarsın.
Bir dahaki uçuşunda kalkış sırasında kanada bir göz at. Kaldırma kuvvetinin doğuşunu izliyor olacaksın.
