Deniz suyu tuzludur, çünkü yağmur karadaki kayalardan mineralleri yavaş yavaş çözer ve nehirler bu çözünmüş tuzları denize taşır. Deniz suyu buharlaştığında su göğe yükselir ama tuz geride kalır. Milyonlarca yıl içinde bu birikim her litre deniz suyunda yaklaşık 35 gram tuza ulaşmıştır.
Bu, litre başına aşağı yukarı iki yemek kaşığı tuz demek; bir yudum deniz suyunun bu kadar keskin olmasının sebebi de bu. Peki tuz, katı bir kayanın içinden nasıl çıkıyor?
Denizdeki dalgaların çoğunu, suyun üzerinde esen rüzgâr oluşturur.
Denizdeki tuz nereden geliyor?
Her şey yağmurla başlar. Yağmur damlaları düşerken havadan biraz karbondioksit alır ve bu, yağmur suyunu çok hafif asidik yapar. Tenimizde hissedemeyeceğimiz kadar zayıftır ama binlerce yıl boyunca kayaları yavaş yavaş aşındırır ve iyon denen, elektrik yüklü minicik parçacıkları serbest bırakır.
Dereler ve nehirler bu iyonları yokuş aşağı taşıyıp denize döker. ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu'na (USGS) göre okyanustaki tuz karadaki kayalardan gelir ve denize bu akışla ulaşır.
Deniz tabanı da payına düşeni yapar. Deniz suyu okyanus kabuğundaki çatlaklara sızar, derinlerdeki sıcak kayalarla ısınır ve çözünmüş minerallerle yüklü hâlde hidrotermal bacalardan geri fışkırır. Denizin altındaki volkanik patlamalar da mineralleri doğrudan suya bırakır.
Deniz neden tuzlu da nehirler değil?
İşin şaşırtıcı yanı şu: Nehirler aslında tamamen tuzsuz değildir. Sürekli çözünmüş mineral taşırlar, ama o kadar az miktarda ki tadını alamazsın, çünkü yağmur onları durmadan tatlı suyla tazeler.
Nil ve Amazon, dünyanın en uzun iki nehridir.
Okyanus ise son duraktır. Su okyanustan çoğunlukla buharlaşarak ayrılır ve buharlaşma yalnızca suyu götürür. Tuzun gidecek yeri yoktur, o yüzden kalır ve birikir. Buharlaşan su daha sonra yağmur olarak yağar, kayaların üzerinden akar ve döngü yeniden başlar.
Deniz tuzu neyden oluşur?
Çoğunlukla sofrandaki tuzla aynı şeyden. ABD'nin okyanus ve atmosfer kurumu NOAA, sofra tuzunun iki bileşeni olan klorür ve sodyumun, deniz suyunda çözünmüş iyonların yaklaşık yüzde 85'ini oluşturduğunu açıklıyor. Geri kalanın büyük kısmı sülfat, magnezyum, kalsiyum ve potasyumdur.
Nehirler denize bolca kalsiyum da taşır. O hâlde deniz neden kalsiyumla dolup taşmıyor? Mercanlar, midyeler ve minicik planktonlar bu kalsiyumu kabuklarını ve iskeletlerini yapmak için kullanır, böylece onu sudan çekip alır. Sodyum ve klorür bu şekilde tükenmez, o yüzden birikip durur.
Tuz bir zamanlar o kadar değerliydi ki altınla takas edilirdi.
İnsanlar binlerce yıldır bu tuzu, deniz suyunu tuzla denen sığ havuzlarda buharlaştırarak elde ediyor. Mutfağındaki deniz tuzu da belki tam olarak böyle üretildi.
Deniz giderek daha mı tuzlu oluyor?
Bilim insanları, okyanusun ortalama tuzluluğunun çok uzun zamandır oldukça sabit kaldığını düşünüyor. Tuz gelmeye devam ediyor ama aynı zamanda gidiyor da: Bir kısmı deniz tabanındaki tortulara gömülüyor, bir kısmı sıcak su bacalarının çevresindeki kayalarla tepkimeye giriyor, bir kısmı da sığ denizler kuruduğunda kalın tuz katmanları olarak geride kalıyor.
Yine de tuzluluk yerden yere değişir. Çok su buharlaşan sıcak ve kurak denizler, örneğin Kızıldeniz, ortalamadan daha tuzludur. Büyük nehirlerin ve eriyen buzların beslediği Baltık Denizi gibi denizler ise çok daha az tuzludur. Karadeniz de büyük nehirlerle beslendiği için yüzey suyu okyanusun aşağı yukarı yarısı kadar tuzludur.
Denizden tuzlu: Lut Gölü
Orta Doğu'daki tuzlu bir göl olan Lut Gölü, yani Ölü Deniz, okyanustan neredeyse on kat daha tuzludur. Bu kadar tuz suyu öyle yoğun yapar ki insanlar hiç çaba harcamadan suyun üstünde kalır. Kıyısı aynı zamanda Dünya'daki en alçak kara parçasıdır; deniz seviyesinin 400 metreden daha fazla altındadır.
Kısa kısa tuzlu bilgiler
- Okyanusun ortalama tuzluluğu yaklaşık yüzde 3,5, yani binde 35'tir.
- USGS'nin hesabına göre okyanustaki bütün tuz karalara eşit biçimde yayılsaydı, 166 metreden kalın bir katman oluştururdu; bu da kabaca 40 katlı bir binanın yüksekliği demek.
- Deniz suyu yaklaşık −2 °C'de, yani tatlı sudan daha düşük bir sıcaklıkta donar.
- Tuzlu su tatlı sudan daha yoğundur; bu yüzden denizde suyun üstünde kalmak havuzdakinden daha kolaydır.
Spinbo'da dalga ve nehir Yeryüzü ve Yer Şekilleri çarkında, tuz ise Mutfakta çarkında seni bekliyor. Çarka dokun ya da kaydır; biri çıktığında adını ve onunla ilgili net bir cümleyi önce kendi dilinde, sonra seçtiğin ikinci bir dilde duyarsın.
Bir dahaki sefere sahilde dudaklarında tuz tadı aldığında hatırla: Uzak dağlardan damla damla taşınmış kayaların tadına bakıyorsun.
