Yanardağlar patlar, çünkü yerin derinliklerindeki erimiş kaya, yani magma, çevresindeki katı kayadan daha hafiftir ve bu yüzden yükselir. Magma yüzeye yaklaştıkça içinde çözünmüş gazlar, özellikle su buharı ve karbondioksit, kabarcıklar oluşturup genleşir ve magmayı dışarı iter. Bu, çalkalanmış bir gazoz şişesini açmaya çok benzer.
Lav erimiş kayadır ve sıcaklığı 1000 santigrat dereceyi geçebilir.
Magma yüzeye nasıl çıkar?
Dünya'nın içi büyük ölçüde katı kayadan oluşur, ama bazı yerlerde onlarca kilometre derinlikteki kaya kısmen erir ve magmaya dönüşür. ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS), magmanın çevresindeki katı kayadan daha hafif olduğunu açıklıyor. Bu yüzden magma, kaldırma kuvveti ve içindeki gazın basıncıyla yukarı itilir; tıpkı bir lav lambasında yükselen balmumu gibi.
Yukarı çıkarken magma çoğu zaman magma odası denen yer altı ceplerinde birikir. Yeterince biriktiğinde ve basınç yeterince yükseldiğinde, yer kabuğundaki çatlaklardan ve zayıf noktalardan yol açarak yüzeye çıkar. Magma açık havaya ulaştığı anda adı lav olur.
Gazoz şişesi etkisi
Derinlerdeki muazzam basınç, kapalı bir şişenin gazozdaki gazı tutması gibi, gazları magmanın içinde çözünmüş hâlde tutar. Magma yükseldikçe basınç düşer ve gazlar kabarcık olarak ayrılır. Kabarcıklar hızla büyür ve magma köpürerek yukarı çıkar.
Neden bazı yanardağlar patlar da bazıları patlamaz?
Bu büyük ölçüde magmanın ne kadar koyu, yani ne kadar ağdalı olduğuna bağlıdır.
Hawaii'de magma bazalttır: sıcak, akışkan ve silika bakımından fakirdir. Gaz kabarcıkları kolayca kaçar, bu yüzden püskürmeler genellikle sakin geçer; parlayan lav fıskiyeleri ve sıcaklığı 1100 °C'yi aşabilen lav nehirleri oluşur.
Silika bakımından zengin magma ise koyu ve yapışkandır, biraz soğuk bal gibi. Gaz kolayca kaçamaz; basınç, magma şiddetli bir patlamayla kül ve kaya parçalarına ayrılana kadar artar. ABD'deki St. Helens Dağı 1980'de, Filipinler'deki Pinatubo da 1991'de bu şekilde patladı.
Yanardağlar nerede oluşur?
Yanardağlar rastgele dağılmamıştır. Çoğu üç tür yerde oluşur:
- Levhaların çarpıştığı yerlerde: Bir tektonik levha diğerinin altına dalar ve yanında suyu da aşağı taşır. Bu su, üstteki sıcak kayanın erimesine yardım eder ve Japonya, Endonezya ya da And Dağları'ndaki gibi yanardağ zincirlerini besler.
- Levhaların birbirinden uzaklaştığı yerlerde: Magma aradaki boşluğu doldurmak için yükselir. İzlanda'da ve okyanus ortası sırtlarında durum böyledir; Dünya'daki yanardağ etkinliğinin büyük kısmı da gözden uzakta, su altında gerçekleşir.
- Sıcak noktaların üzerinde: Özellikle sıcak kaya sütunları, levha sınırlarından uzakta, Dünya'nın derinliklerinden yükselir. Hawaii ve Yellowstone sıcak noktaların üzerindedir.
Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen, at nalı biçimindeki levha sınırları kuşağı Ateş Çemberi, dünyadaki yanardağların çoğuna ev sahipliği yapar. USGS, deniz tabanında gizlenen pek çok yanardağı saymadan, dünyada yaklaşık 1350 potansiyel olarak aktif yanardağ olduğunu hesaplıyor. Smithsonian'ın Küresel Volkanizma Programı ise her yıl Dünya'nın bir yerlerinde yaşanan onlarca püskürmeyi takip ediyor.
Zamanla püskürmeler üst üste binerek dev dağlar, hatta bütün sıradağlar oluşturabilir; ABD'nin kuzeybatısındaki volkanik Cascade Sıradağları buna bir örnektir. Türkiye'de de Ağrı Dağı ve Erciyes gibi uykuda ya da sönmüş yanardağlar vardır; Kapadokya'nın peribacaları da eski püskürmelerin bıraktığı tüf kayalarının aşınmasıyla oluşmuştur.
Himalayalar hâlâ yavaşça yükseliyor, her yıl birkaç milimetre.
Yanardağların bir faydası var mı?
Hem de çok. Yanardağlar kara parçası oluşturur: Hawaii Adaları ve İzlanda püskürmelerle meydana geldi, 1963'te de İzlanda'nın güney kıyısı açıklarında denizden yepyeni bir ada, Surtsey, yükseldi. Volkanik kül zamanla çok verimli topraklara dönüşür; bu yüzden Sicilya'daki Etna gibi yanardağların yamaçlarında tarlalar ve bağlar gelişir.
Volkanik ısı yer altı suyunu da ısıtır. Yağmur ve eriyen kar toprağın derinlerine sızar, aşağıdaki sıcak kaya ya da magma tarafından ısıtılır ve sıcak su kaynağı olarak yeniden yüzeye çıkar. Su dar kanallardan geçmeye zorlandığında basınç artar ve sonunda gayzer olarak fışkırabilir. “Gayzer” sözcüğü İzlanda'daki ünlü Geysir sıcak su kaynağından gelir ve Yellowstone, Dünya'da en çok gayzerin bulunduğu yerdir.
Kaplıcalar, yerin derinliklerindeki sıcak kayaların ısıttığı yeraltı sularıyla beslenir.
Yanardağ patlamaları önceden tahmin edilebilir mi?
Bazen, günler ya da haftalar öncesinden. Yükselen magma çoğu zaman küçük deprem dizilerine yol açar, zemini kabartır ve yanardağdan sızan gazları değiştirir. Bilim insanları bu uyarı işaretlerini sismometreler, GPS ve uydularla izler. Kesin günü söyleyemezler ama bu izleme pek çok hayat kurtardı; örneğin 1991'deki büyük Pinatubo patlamasından önce yapılan uyarılar, insanlara bölgeyi boşaltmak için zaman kazandırdı.
Spinbo'da yanardağ Dinozorlar çarkında gürler; sıradağlar ve kaplıca ise Yeryüzü ve Yer Şekilleri çarkında durur. Çarka dokun ya da kaydır; biri çıktığında adını ve onunla ilgili net bir cümleyi önce kendi dilinde, sonra seçtiğin ikinci bir dilde duyarsın.
Her patlama, ayağımızın altındaki toprağın huzursuz, kızgın ve hâlâ durmadan çalışan bir gezegene ait olduğunu hatırlatır.
